In Memoriam | Opinions

 
Gerrit Komrij overleden (1944–2012)

De schrijver Gerrit Komrij is donderdagavond in Amsterdam na een kort ziekbed overleden. Hij leed al enige tijd aan kanker, zo maakte de familie vrijdag bekend. De schrijver van zes romans, tientallen dichtbundels en vele essaybundels is 68 jaar geworden. Sinds 1984 woonde Komrij in Portugal. Zijn werk werd gelauwerd met vele prijzen, waaronder de PC Hooftprijs in 1994 en een eredoctoraat aan de Universiteit Leiden in 2000.

Bloemlezingen

Naast zijn werk als schrijver liet Gerrit Komrij een onuitwisbare indruk achter in de Nederlandse letteren met zijn talrijke bloemlezingen. Hij was de enige die kon zeggen dat hij zo ongeveer alle gedichten in het Nederlands had gelezen. Of hij had er op zijn minst een blik over laten glijden bij het bladeren door alle poëziebundels die in het Nederlands zijn verschenen.

Van zijn hand verschenen drie kloeke delen van De Nederlandse poëzie in 1000 en enige gedichten. Elk deel vertegenwoordigde een periode van de 12de tot en met de 16de eeuw, de 17de en 18de eeuw en tenslotte de 19de en 20ste eeuw. Het laatste beleefde vele herdrukken vanaf de eerste uitgave in 1979 en kreeg haar voleinding in 2 dikke banden in 2004. Een bloemlezing waarin meer dan 2000 Nederlandse gedichten een plaatsje kregen.

Afrikaanse poëzie en kinderpoëzie

Komrij bloemleesde veel meer. Zo verzorgde hij in 1999 een bloemlezing van de Afrikaanse poëzie in 1999 en de Nederlandse kinderpoëzie in 2007. Daarmee heeft hij vrijwel het hele spectrum aan Nederlandstalige poëzie in een bloemlezing gevat. Zijn bloemlezingen vormden voor menig middelbare scholier en student het begin van een ontdekking in de poëzie. De indrukwekkende schoonheid van de Afrikaanse poëzie ontsloot hij voor een grote groep poëzieliefhebbers in Nederland en België.

Die bloemlezingen zorgden dikwijls ook voor controversie. Zo vonden de vijftigers bij de eerste druk in 1979 dat Komrij een te klein aantal gedichten van hen had opgenomen in de bloemlezing. Een aantal daagde Komrij voor de rechter omdat de uitgever de weinige opgenomen verzen zonder toestemming had gepubliceerd. Het zorgde juist voor een stormloop in de verkoop. Vrijwel alle 20.000 exemplaren waren daags voor de uitspraak uitverkocht.

Ophef

De Afrikaanse bloemlezing zorgde eveneens voor flinke ophef. Dit keer in Zuid-Afrika bij de Afrikaanse uitgave door uitgeverij Tafelberg in Kaapstad. De Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte was geen gecanoniseerde uitgave en werd zodoende als politieke daad gezien. Volgens Lina Spies van de Universiteit Stellenbosch lag de bloemlezing niet in de traditie van de Afrikaanse dichtkunst. De ontdekking van de Afrikaanse poëzie gaf een blijvende band met Zuid-Afrika. Komrij nam er regelmatig deel aan allerhande literaire en culturele activiteiten zoals het Woordfees in Stellenbosch.

Hij was een groot voorvechter van de poëzie van Ingrid Jonker en bracht haar poëzie onder de aandacht van een groot publiek. Hij vertaalde in 2000 een aantal gedichten en plaatste ze naast de originele tekst in de bloemlezing Ik herhaal je. Het boek beleefde talloze herdrukken en kreeg een extra opleving bij de verfilming over haar leven in de film Black Butterflies uit 2011. Het kopen van de literaire nalatenschap van Ingrid Jonker voor 6250 euro bracht Komrij in opspraak. Hij werd beschuldigd van heling in 2005. Een zaak die uiteindelijk een stille dood stierf.

Dichter des Vaderlands

In Nederland genoot Komrij voornamelijk grote bekendheid door zijn optreden als eerste Dichter des Vaderlands van 2000 tot 2004. Een functie die hij niet uitzat, een jaar voor de termijn verliep, had er genoeg van. Zijn oorspronkelijke doelstelling om poëzie onder de aandacht te brengen bij een groot publiek, werd door critici vaak over het hoofd gezien. Ze vergaten dat hij in die periode prachtige uitgaven verzorgde met bundels van veelbelovende debutanten en bloemlezingen van onterecht vergeten dichters in de Sandwichreeks van uitgeverij Van Gennep. Net als de oprichting van het poëzietijdschrift Awater, dat het grootste poëzietijdschrift van Nederland is.

Komrij liet in zijn laatste levensjaar nog flink van zich gelden. Zo publiceerde hij in december een prachtige poëziekalender, waarin hij elke dag naast een gedicht ook een korte bespreking van het gedicht geeft. Hij doet dat op zijn bekende manier. Hij schuwt hierbij de zelfspot niet. Naast deze traktatie van een jaar elke dag poëzie, verscheen in maart zijn laatste roman, De loopjongen. Een verhaal over vriendschap, verraad en intrige. De roman presenteerde hij nog uitgebreid in de Boekenweek.

Annihilate

Hij wist met zijn boek diverse programma's op televisie te halen. Het waren zijn laatste optredens op de treurbuis, zoals hij de televisie noemde. Vrienden en fans konden hem vinden op facebook. Hij deelde daar zijn trots, zijn nieuwe uitgaven, maar kon dikwijls een flinke knuppel in het hoenderhok gooien. Zijn laatste boodschap was raadselachtig en duidelijk tegelijk op 2 juni. Het bevatte tegen zijn gewoonte in flink wat spelfouten: 'Binnenkort verchijnt: bijna gelukte annhihilate.'

De totale destructie – annihilate – openbaarde zich inderdaad aan hem op 5 juli: de dood. De dood die hem intrigeerde en beangstigde was niet bijna gelukt, maar helemaal. Al is zijn werk springlevend en lezen zelfs essays uit 1977 alsof ze vandaag in de krant staan.

Links

Voor LitNet schreef ik regelmatig over Komrij. Hier een overzicht van artikelen die verschenen tussen 2001 en 2012:

Lees Annemarié van Niekerk en Jaap van Goedegebuure se huldeblyk aan Gerrit Komrij.

Lees Carina van der Walt se huldeblyk aan Gerrit Komrij.
Comments 0 Reaksies | 0 Comments
   om te reageer | to comment
    Slegs indien jy inteken sal:
  • jou kommentaar aan jou LitNet-profiel gekoppel word
  • kan jy aandui dat jy 'n boodskap wil ontvang indien ander kommentaar by hierdie artikel verskyn.
    When you sign in:
  • your commentary will be linked to your LitNet profile
  • you have the option of receiving notifications of new commentary on this article.

Reageer | Post a comment
Kommentaar is onderhewig aan moderering | Comments to be moderated
Naam | Name  
E-posadres | Email address